Czym jest tameshigiri?
Każdy miłośnik japońskich katan przynajmniej raz zetknął się z określeniem tameshigiri, zapisywanym też jako tameshi giri. Co dokładnie oznacza? Jaka mroczna historia się z nim wiąże? Czy pojęcie to pozostaje w użyciu, a sama praktyka przetrwała do naszych czasów? W jakiej formie? Przyjrzymy się wszystkim tym zagadnieniom, aby przybliżyć znaczenie i dzieje tameshigiri.
Co oznacza tameshigiri?
Tameshigiri, zapisywane japońskimi znakami jako 試切, oznacza próbę cięcia. Jak sugeruje nazwa, jest to sposób sprawdzania jakości głowni przez wykonanie cięcia próbnego. Pozwala ocenić, czy ostrość i zachowanie miecza odpowiadają oczekiwaniom. Na określenie takiej próby jakości mieczy japońskich spotyka się również nazwę kiridameshi.
Praktyka ta wywodzi się z czasów samurajów, japońskich wojowników, i stanowi część historii tamtejszych tradycji. Istnieje także współcześnie, lecz wygląda zupełnie inaczej. Dziś służy przede wszystkim ocenie umiejętności ćwiczącego, jego ruchów i techniki, a nie wyłącznie samej katany.
Tameshigiri bywa mylone z battōdō, sztuką dobywania miecza i cięcia. Battōdō skupia się na umiejętnościach osoby posługującej się kataną, natomiast pierwotnym celem tameshigiri było sprawdzanie właściwości głowni. Jedno pojęcie odnosi się więc do praktyki sztuki walki, a drugie do próby cięcia.
Tameshi giri — dawna metoda sprawdzania głowni

Praktyka tameshigiri rozwinęła się szczególnie w epoce Edo, w XVII–XIX wieku. Próbowano przede wszystkim katan i wakizashi, czyli mieczy tworzących razem zestaw daishō. Samuraj mógł zlecać lub przeprowadzać próbę dla siebie, aby ocenić przyszłą broń. Testy wykonywano również na polecenie daimyō, dla którego sprawdzano miecze przeznaczone dla jego wojowników.
W dawnych czasach do prób wykorzystywano ludzkie ciała, najczęściej zwłoki skazańców po egzekucji, niekiedy układane jedna na drugiej. Źródła wspominają też o napadach na przypadkowych przechodniów w celu wypróbowania miecza. Tę odrębną i brutalną praktykę określano jako tsujigiri, czyli „cięcie na rozstaju dróg”.
Różne miecze sprawdzano, wykonując cięcia pod określonymi kątami. Każdy ich przebieg miał własną nazwę, na przykład kami tatewari i shimo tatewari w odniesieniu do cięć pionowych. Po próbie jej wynik mógł zostać zapisany na trzpieniu głowni, czyli nakago (茎). Oznaczenie przyjmowało formę nacięcia lub inskrypcji zawierającej datę, nazwisko osoby przeprowadzającej próbę oraz rezultat cięcia.
Podczas prób na zwłokach układano je na piaszczystym podwyższeniu o wysokości jednego shaku, czyli około 30 cm, nazywanym dodan. Do ustabilizowania celu służyły cztery bambusowe podpory tworzące mocowanie hasamitake. Wynik oceniano według liczby przeciętych ciał i głębokości cięcia. Z próbami wiązały się także opowieści o kowalach, którzy przychodzili w białych, ceremonialnych kimonach, by obserwować sprawdzanie swoich dzieł. W takich przekazach niepowodzenie głowni przedstawiano jako hańbę mogącą prowadzić do seppuku, rytualnego samobójstwa. Opowieści te pokazują, jak silnie jakość miecza łączono z honorem jego twórcy.
Tameshigiri współcześnie

Współczesna praktyka nie ma oczywiście nic wspólnego z dawnym wykorzystywaniem ludzkich ciał. Tameshigiri przeszło zasadniczą przemianę. Do prób służą dziś odpowiednio przygotowane maty lub wiązki materiałów roślinnych, takich jak słoma czy sitowie. Niekiedy stosuje się również bambus, samodzielnie albo wewnątrz maty, aby zwiększyć opór celu. Jego włóknista budowa sprawia, że kąt cięcia ma duże znaczenie, dlatego nie jest odpowiednim materiałem do dowolnych prób wykonywanych bez przygotowania.
Nie każda roślina nadaje się na cel, ponieważ jej sok może niekorzystnie wpływać na powierzchnię głowni. Wbrew filmom spotykanym w internecie tradycyjny trening nie polega na przecinaniu arbuzów ani przypadkowych owoców i warzyw. Wykorzystuje się właściwie przygotowane rolki mat, namoczone w wodzie, a następnie odsączone. Powinny być czyste i wolne od metalowych mocowań. Zszywki, drut oraz drobiny piasku mogłyby uszkodzić ostrze katany.
Podstawą każdej próby cięcia jest bezpieczeństwo. Przestrzeń do tameshigiri wymaga ścisłej kontroli, porównywalnej pod tym względem ze strzelnicą. Ewentualni widzowie muszą zachować odpowiednią odległość. Miecz może wyślizgnąć się z dłoni i polecieć na kilka metrów. Przy ostrości japońskiej katany skutki takiego wypadku byłyby bardzo poważne.
Dlatego nikt nie powinien znajdować się przed linią celów ani w bocznych strefach zagrożenia. Osoby stojące z tyłu także muszą pozostawać w bezpiecznej odległości od ćwiczących. Zapasowe cele i odcięte fragmenty odkłada się osobno, a miecze oraz przybory do czyszczenia umieszcza na stole lub odpowiednim zabezpieczonym podłożu. Pozwala to ograniczyć ryzyko wypadku i uszkodzenia sprzętu.
Troska o bezpieczeństwo obejmuje również stan broni. Ponieważ cele są wilgotne, trzeba kontrolować głownię i nie chować mokrego miecza do saya, czyli pochwy. Po zakończeniu ćwiczeń konieczne jest bardzo dokładne czyszczenie. Strefę treningową należy wyraźnie oznaczyć. Pomocnicy mogą przygotowywać cele i usuwać odcięte fragmenty wyłącznie wtedy, gdy prowadzący wstrzyma ćwiczenie i zapewni im bezpieczny dostęp.
Tameshigiri powinno odbywać się pod nadzorem wykwalifikowanego prowadzącego, posiadającego uprawnienia wymagane w danej szkole, na przykład poziom instruktorski shoden. Odpowiada on za organizację pracy, przestrzeganie zasad bezpieczeństwa i rozmieszczenie uczestników. W razie zagrożenia wydaje komendę „stop” lub „yame”, a wszyscy przerywają działanie do czasu przywrócenia bezpiecznych warunków. Posługiwanie się mieczem, a zwłaszcza próby cięcia, wymaga wcześniejszego przygotowania. Niektóre szkoły dopuszczają do nich wyłącznie osoby ze stopniem dan, czyli yūdansha; inne oczekują co najmniej dwóch lat praktyki. O gotowości do ćwiczenia decyduje instruktor zgodnie z zasadami swojej szkoły.
W Japonii dziedzictwo samurajów otacza się dużym szacunkiem, szczególnie zaś miecz i związane z nim tradycje. Tameshigiri stało się praktyką uporządkowaną, nadzorowaną i rozwijaną jako część sztuk walki. Fascynującą cechą kultury japońskiej jest łączenie nowoczesności z dawnymi zwyczajami. Dzięki tej zdolności praktyka miecza japońskiego, wywodząca się z epoki samurajów, zmieniała się i dostosowywała do kolejnych czasów. Próba cięcia przetrwała do dziś, zachowując swoje miejsce w tej tradycji.
