Bushidō — kodeks moralny samurajów

Każdy, kto choć trochę interesuje się kulturą japońską lub feudalną Japonią, zapewne słyszał o bushidō. Tak nazywa się kodeks wojownika, a przede wszystkim zbiór zasad etycznych wiązanych z samurajami. W popularnym ujęciu przedstawia się go poprzez siedem wartości moralnych, które miały wyznaczać sposób życia japońskich wojowników, nawet za cenę oddania życia. Skąd pochodzi ta nazwa i co oznacza? Jakie postępowanie zaleca? Czy pozostaje ważna we współczesnym społeczeństwie japońskim? Odpowiemy na te pytania, przybliżając jedno z podstawowych pojęć kultury Kraju Kwitnącej Wiśni.

Pochodzenie bushidō

Etymologia słowa bushidō

Bushidō w zapisie rōmaji, czyli 武士道 w znakach kanji, odpowiada chińskiemu wyrażeniu „wu shi dao”, które dosłownie oznacza drogę wojownika. W języku japońskim składa się z trzech znaków: dwa pierwsze, 武士, tworzą słowo bushi — wojownik, a ostatni, 道, dō, oznacza drogę. Nazwa dobrze oddaje istotę tego pojęcia: wskazuje drogę, którą powinien podążać wojownik.

Początki bushidō

Wyrażenie to pojawia się w dziele Kōyō gunkan, opracowanym na początku XVII wieku, około 1616 roku. Choć wcześniej nie funkcjonowało pod tą nazwą, związane z nim ideały istniały już znacznie wcześniej. Początkowo przekazywano je ustnie. Były ściśle związane z feudalną Japonią, której okres zwykle datuje się na lata 1185–1867. Krajem rządzili wówczas siogunowie — dowódcy wojskowi sprawujący jednocześnie władzę polityczną. W ich armiach służyli samuraje oddani rodzinie, klanowi i swojemu panu. Ich zasady postępowania początkowo wyrastały przede wszystkim z kultury wojowników. Z czasem mówiono o drodze człowieka oręża, drodze łuku i strzały albo drodze łuku i konia, zależnie od dominującego sposobu prowadzenia walki.

Pod wpływem shintō, buddyzmu zen i konfucjanizmu coraz większego znaczenia nabierał wymiar moralny. W epoce Edo, pod rządami rodu Tokugawa, Japonia doświadczyła długiego okresu względnego pokoju. Sprzyjało to postrzeganiu drogi wojownika bardziej jako wzorca etycznego niż wyłącznie wojskowego. Samuraje stawali się lepiej wykształceni, rozwijali wrażliwość i zajmowali się różnymi dziedzinami sztuki, między innymi kaligrafią i ceremonią herbaty.

Shintō, rodzima i najstarsza tradycja religijna Japonii, stawiało w centrum więzi z rodziną, rodzicami i przodkami. W wojowniczej interpretacji tych wartości znaczenie miała także godna śmierć: honor uznawano za ważniejszy niż życie w hańbie.

Buddyzm zen od okresu Kamakura silnie oddziaływał na środowisko samurajów. Wniósł dążenie do wewnętrznego spokoju, przekraczania własnych ograniczeń i harmonii. Moralność oraz życzliwość wobec innych stanowiły ważną część tego osobistego rozwoju duchowego.

Konfucjanizm wzmacniał natomiast takie wartości jak prawość i dobroć. Za niezbędne uznawano lojalność oraz wierność panu. Warto przypomnieć, że pierwotne znaczenie słowa samuraj wiąże się z „tym, który służy”. Szacunek dla hierarchii mógł nakładać na wojownika zobowiązanie sięgające aż po oddanie życia.

Siedem zasad bushidō

Kodeks honorowy samuraja, czyli bushidō, często przedstawia się poprzez siedem zasad, których wojownicy powinni byli skrupulatnie przestrzegać.

義 gi — prawość

Samuraj powinien postępować sprawiedliwie i nie atakować przeciwnika bez powodu. Ma działać uczciwie, zdecydowanie i zgodnie z tym, co uważa za słuszne oraz za swój obowiązek. Ideał ten dobrze oddaje myśl przypisywana Tairze Shigetsukemu (1639–1730): „żyć, kiedy należy żyć, umrzeć, kiedy należy umrzeć”.

勇 yū — odwaga

W samurajskim ideale wojownik nie ulega strachowi i potrafi walczyć mimo świadomości śmierci. Wierzy w słuszność sprawy, której służy. Jego męstwo nie oznacza jednak bezmyślnej brawury: wynika z panowania nad sobą i bronią, wiary we własne umiejętności oraz rozwagi.

仁 jin — życzliwość

Empatia i życzliwość wobec innych należą do cech, którymi powinien odznaczać się samuraj. Powinien kierować się współczuciem, a swoją siłę i umiejętności wykorzystywać w dobrym celu. Więź z daimyō, czyli panem feudalnym, wpisywała się w system wzajemnych zobowiązań i lojalności. Także sam władca miał obowiązek okazywać swojemu ludowi troskę i współczucie.

礼 rei — uprzejmość

Uprzejmość jest jedną z cnót zalecanych przez bushidō. Towarzyszy jej głęboki szacunek. Zgodnie z tym ideałem samuraj powinien traktować przeciwnika z godnością przed walką, w jej trakcie i po jej zakończeniu. Nawet wojownik znany z bezwzględności powinien uszanować ciało poległego wroga.

誠 makoto — szczerość

Samuraj powinien być prawdomówny zarówno w słowach, jak i w czynach. Jego działania mają odpowiadać deklaracjom. Oszukiwanie przeciwnika kłamliwymi obietnicami pozostaje sprzeczne z tym ideałem szacunku dla drugiego człowieka. Brak szczerości prowadziłby wojownika do utraty honoru, czego samurajski kodeks nie dopuszczał.

名誉 meiyō — honor

Honor jest być może najbardziej rozpoznawalną cnotą japońskich wojowników. Stawiał surowe wymagania i nie tolerował uchybień. W historycznym samurajskim ideale życie pozbawione honoru traciło wartość. Z tego przekonania wynikała praktyka rytualnego samobójstwa, uznawanego w określonych okolicznościach za sposób zmazania hańby. Na Zachodzie znana jest jako harakiri, jednak bardziej formalną nazwą jest seppuku. Był to element dawnego porządku społecznego i jego rozumienia honoru.

忠義 chūgi — lojalność

Lojalność samuraja wobec daimyō powinna być niezachwiana. Obok honoru należała do najważniejszych wartości. Wojownik miał być gotów poświęcić życie, aby dochować wierności swojemu panu. W razie konfliktu obowiązków, na przykład między rodziną a służbą, odwoływano się do dobra większej wspólnoty. W takim ujęciu zobowiązania wobec wspólnoty mogły przeważać nad interesem najbliższych. Jednostkę postrzegano jako część większej całości.

Wpływ bushidō na współczesną Japonię

Po upadku siogunatu Tokugawa i restauracji władzy cesarskiej w drugiej połowie XIX wieku stopniowo znoszono system feudalny oraz przywileje samurajów. Reformy objęły również ograniczenie publicznego noszenia mieczy. Pozbawienie wojowników dotychczasowych przywilejów i dochodów zakończyło ich tradycyjny sposób życia. Choć sama warstwa samurajska zniknęła, związane z nią wzorce myślenia trwale wpisały się w kulturę Japonii. Uprzejmość i szacunek pozostają silnie zakorzenione w japońskiej tradycji. Z wartościami bushidō często łączy się także ideały obecne w edukacji i pracy: poszanowanie autorytetu, dążenie do ciągłego doskonalenia, wytrwałość, współpracę zespołową, dyskrecję oraz dobrą organizację. Nie opisują one jednak każdego Japończyka w jednakowy sposób — są raczej ważnymi wzorcami kulturowymi.

Pierwotny moralny i wojowniczy wymiar bushidō szczególnie wyraźnie zachował się w sporcie, zwłaszcza w sztukach walki. Panowanie nad sobą i ruchem, koncentrację, uczciwą rywalizację oraz ducha walki rozwija się między innymi w judo, aikidō, kendō i karate.

Symbolika bushidō i samurajów pojawia się także w innych dyscyplinach. Dobrym przykładem jest niezwykle popularny w Japonii baseball. Reprezentacja występuje pod nazwą Samurai Japan, a nazwę Samurai Japan Series otrzymują również jej międzynarodowe spotkania. To wymowny znak trwałości samurajskiego dziedzictwa.

Jak widać, kodeks bushidō jest przede wszystkim filozofią i sposobem myślenia. Ściśle związany z historią feudalnej Japonii i samurajami, oddziaływał na społeczeństwo przez kolejne epoki. Jego znaczenie wynikało między innymi z wysokich wymagań etycznych oraz dążenia japońskich wojowników do samodoskonalenia. Także dziś można odnaleźć w nim bliskie sobie przesłanie: pracować nad sobą i stawać się lepszym człowiekiem.