Budowa katany — nazwy jej części
Spopularyzowana przez mangi i filmy, takie jak „Siedmiu samurajów” Akiry Kurosawy, katana zajmuje szczególne miejsce w kulturze Japonii. Jej symbolika wiąże się z samurajskim kodeksem honorowym, bushidō, oraz szacunkiem dla rzemiosła. Istnieją nawet określone sposoby oglądania głowni, pozwalające ocenić jej jakość. Wykonanie miecza kutego tradycyjnymi metodami obejmuje wiele etapów i może trwać miesiącami. Każdy element ma własną nazwę, a osobne określenia opisują także techniki jego wykonania. Czy wiesz, czym jest koiguchi i co oznacza ta nazwa? Albo do czego służy mekugi? Poznaj najważniejsze pojęcia związane z budową tradycyjnej katany.
Katanę można podzielić na trzy główne części: rękojeść, głownię i pochwę.
Tsuka — 柄

Tsuka to rękojeść katany. Jej rdzeń tworzą dwie dopasowane połówki drewna, tradycyjnie magnolii, sklejane między innymi klejem ryżowym. Na końcu znajduje się kashira (頭), nazywana także tsuka-gashira (柄頭), czyli okucie wzmacniające zakończenie rękojeści. Może mieć kształt zaokrąglony lub owalny i otwory służące mocowaniu oplotu. Metalową końcówkę określa się również jako kashira-gane. Drewniany rdzeń pokrywa się skórą rybią, najczęściej płaszczki. W tym kontekście spotyka się nazwy same-hada (鮫肌) i same-gawa (鮫皮), których tradycyjne użycie nie zawsze odpowiada prostemu rozróżnieniu między skórą rekina a płaszczki. Na skórze znajduje się oplot z jedwabiu, bawełny lub innego odpowiedniego materiału.
Taśma do owijania to tsuka-ito (柄糸), a sama technika i wykonany oplot to tsuka-maki (柄巻). Nie wszystkie miecze mają taki sam wzór. Wśród sposobów wiązania znajdują się hineri-maki, katate-maki oraz bardziej ozdobne jabara-maki. Oplot kończy się węzłem, który pełni zarazem funkcję dekoracyjną i mocującą — maki-dome. Pod taśmą można dostrzec menuki (目貫), drobne ozdobne elementy umieszczane po obu stronach rękojeści. Ich położenie bywa asymetryczne. Oprócz dekoracji mogą wpływać na odczucie chwytu; ich historia wiąże się również z dawnymi rozwiązaniami mocowania oprawy.
Głownię mocuje się w rękojeści za pomocą kołka przechodzącego przez odpowiednie otwory w drewnie i trzpieniu. Kołek, najczęściej bambusowy, nazywa się mekugi (目釘). Przy nasadzie rękojeści znajduje się obejma fuchi (縁). Po obu stronach jelca umieszcza się seppa (切羽), metalowe podkładki, które pomagają dopasować elementy oprawy i ograniczyć luzy.
Jelec jest ważny zarówno ze względów ochronnych, jak i dekoracyjnych. Niektóre egzemplarze stanowią samodzielne dzieła sztuki. Po japońsku nazywa się tsuba (鍔). Także jego budowa ma własne nazewnictwo. Środkowy otwór, przez który przechodzi trzpień głowni, to nakago-ana. Otaczająca go płaska, zwykle owalna powierzchnia pod podkładki seppa to seppa-dai. Niekiedy występują dodatkowe otwory umożliwiające dostęp do akcesoriów umieszczonych przy pochwie, bez dobywania miecza. Kōgai-hitsu-ana przeznaczone jest dla kōgai, niewielkiego przyboru w formie szpili, a kozuka-hitsu-ana — dla rękojeści małego nożyka.
Przy nasadzie głowni znajduje się jeszcze metalowa obejma o klinowatym profilu. Pomaga utrzymywać miecz we właściwym położeniu w pochwie, tak aby nie wypadał, lecz dawał się swobodnie dobyć. Ten element to habaki (鎺).
Głownia katany

Sama głownia ma wyjątkowo bogate nazewnictwo. Oto najważniejsze pojęcia. Jej długość mierzona bez trzpienia nosi nazwę nagasa. Krzywizna to sori (反り). Część wchodząca do rękojeści, czyli trzpień, nazywa się nakago (茎). Znajduje się w nim jeden lub więcej otworów mekugi-ana, przez które przechodzi kołek mocujący. Grzbiet głowni to mune (棟). Zahartowana strefa przy krawędzi tnącej nosi nazwę yakiba, a widoczny wzór granicy hartowania — hamon (刃文). Sama krawędź tnąca to ha lub hasaki.
Bō-hi jest zbroczem, czyli podłużnym zagłębieniem, które może zmniejszać masę głowni. Nie występuje w każdym mieczu. Powierzchnia pomiędzy grzbietem a podłużną granią to shinogi-ji, natomiast sama grań nazywa się shinogi. Sztych, czyli końcowa część głowni, to kissaki (切先). Poprzeczna linia oddzielająca go od reszty głowni nosi nazwę yokote; nie wszystkie konstrukcje mają ją wyraźnie zaznaczoną. Przebieg hartowania w obrębie kissaki określa się jako bōshi, a łuk krawędzi tnącej w tej części jako fukura.
Pochwa katany

Japońska nazwa pochwy to saya (鞘). W tradycyjnych oprawach wykonuje się ją z lekkiego drewna, zwykle magnolii, i pokrywa laką. Jej wylot nazywa się koiguchi (鯉口), dosłownie „usta karpia”, ze względu na skojarzenie z kształtem. Bywa wzmacniany rogiem bawolim, a w niektórych oprawach także metalem. Bawełniany lub jedwabny sznur przy pochwie, prosty bądź pleciony, to sageo (下げ緒). Przechodzi przez umieszczone na saya ucho zwane kurigata (栗形).
Otwory kurigata mogą być wykończone ozdobnymi metalowymi tulejkami shitodome (鵐目). Koniec pochwy to sayajiri. Niekiedy chroni go okucie kojiri (鐺), wykonane z metalu lub rogu. Takie zakończenia spotyka się w różnych oprawach, między innymi tachi i tantō. Ich kształty również mają własne nazwy: kuwagata przywołuje formę motyki, nagakuwagata jej wydłużoną odmianę, a fukurogata kształt workowaty. Osobną oprawą jest shirasaya — prosta, niezdobiona rękojeść i pochwa z jasnego drewna, służące przede wszystkim do przechowywania głowni.
Jak widać, japońskie słownictwo związane z mieczem jest niezwykle bogate. Odzwierciedla znaczenie broni, sztuki posługiwania się nią oraz szacunek dla rzemieślników, którzy ją tworzyli. Katana może być dzięki temu nie tylko cennym przedmiotem, lecz także świadectwem kunsztu i historycznej kultury samurajskiej.
